กฏหมายที่เกี่ยวกับการปกครอง

มาตรฐาน ส 2.2
เข้าใจระบบการเมืองการปกครองในสังคมปัจจุบัน ยึดมั่น ศรัทธา และธำรงรักษาไว้ซึ่งการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข
กฎหมายที่เกี่ยวกับการปกครอง
1. กฎหมายปกครอง
กฎหมายปกครอง เป็นกฎหมายที่วางหลักเกี่ยวกับการจัดระเบียบการปกครองของรัฐในการปกครองหรือในการบริหารราชการแผ่นดิน โดยไม่เกี่ยวกับฝ่ายนิบัญญัติและฝ่ายตุลาการ กฎหมายปกครองมุ่งเน้นการดำเนินการของฝ่ายปกครองที่เรียกว่า “บริการสาธารณะ” เพื่อสนองความต้องการของส่วนรวมของประชาชน รวมทั้งความเกี่ยวพันในการการปกครองระหว่างฝ่ายปกครองกับประชาชน
1.1 หลักทั่วไปของการจัดระเบียบการปกครองภายในรัฐ
หลักทั่วไปของการจัดระเบียบการปกครองแบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ
1) การปกครองแบบรวมอำนาจการปกครอง (Centralization) หมายถึง การปกครองที่มีการจัดระเบียบโดยรวมอำนาจไว้ที่ศูนย์กลาง มีลักษณะสำคัญ คือ เป็นการรวมกำลังไว้กับรัฐบาลในส่วนกลาง คือ มีการรวมกำลังทหารและตำรวจให้ขึ้นกับส่วนกลางโดยตรง หรือกระทรวงต่าง ๆ จัดเป็นศูนย์กลางสำหรับบังคับบัญชาของกระทรวงนั้นทั่วราชอาณาจักร โดยมีเจ้าพนักงานของกระทรวงมีอำนาจหน้าที่บังคับบัญชาเรียงตามลำดับขั้น คือ รัฐมนตรี ปลัดกระทรวง อธิบดี ผู้อำนวยการส่วน ผู้อำนวยการกอง หัวหน้าแผนก เสมียนพนักงาน เจ้าพนักงานต่าง ๆ โดยรัฐบาลกลางจะเป็นผู้แต่งตั้งและถอดถอนภายใต้บังคับแห่งกฎหมาย คือ พระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการพลเรือน พระราชบัญญัติปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม เป็นต้น
การปกครองแบบรวมอำนาจปกครองมีลักษณะสำคัญ คือ
1.การปกครองแบบรวมอำนาจปกครอง เป็นการรวมอำนาจรวมกำลังไว้ที่รัฐบาลกลาง อันเป็นศูนย์กลางการปกครอง เช่น กองทัพ และกำลังตำราวจอยู่ภายใต้การบังคับบัญชาของรัฐบาลจากส่วนกลาง
2.การบังคับบัญชาข้าราชการเป็นอำนาจของรัฐบาลในส่วนกลาง รัฐบาลจะเป็นผู้สั่งงานมอบหมายให้ข้าราชการเป็นผู้ปฏิบัติ
3.รัฐบาลเป็นผู้บรรจุแต่งตั้งและถอดถอนข้าราชการภายใต้บทบัญญัติแห่งกฎหมาย
2) การปกครองแบบกระจายอำนาจการปกครอง (Decentralization) หมายถึง การปกครองที่รัฐมอบอำนาจปกครองหรือการบริหารกิจการบางอย่างบางกรณีให้องค์การบริหารราชการอื่นที่อยู่ในท้องถิ่นไปดำเนินการ แต่รัฐบาลอาจควบคุมเพื่อให้องค์การนี้ปฏิบัติหน้าที่ให้เป็นไปตามกฎหมายข้อสังเกตเกี่ยวกับการปกครองแบบรวมอำนาจการปกครองและการปกครองแบบกระจายอำนาจปกครอง มีข้อควรสังเกต คือ
1. การปกครองแบบรวมอำนาจ ไม่ได้หมายความว่า กิจการทางการปกครองจะต้องทำที่ศูนย์กลางเสมอไป แต่รัฐบาลอาจแบ่งอำนาจให้เจ้าหน้าที่ไปดำเนินการในส่วนภูมิภาค ซึ่งเรียกว่า การปกครองแบบแบ่งอำนาจให้ส่วนภูมิภาค (Deconcentralization) หรือที่พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534 เรียกว่า “ระเบียบการบริหารราชการส่วนภูมิภาค”
2. การปกครองแบบรวมอำนาจการปกครอง และการปกครองแบบกระจายอำนาจการ
ปกครอง ต่างก็มีข้อดีและข้อเสีย ดังนั้น ในปัจจุบันนี้รัฐต่าง ๆ จึงใช้การปกครองแบบรวมอำนาจการปกครอง ผสมผสานกับการปกครองแบบกระจายอำนาจปกครอง เช่น การตรากฎหมายปกครองท้องถิ่นในรูปเทศบาล องค์การบริหารส่วนจังหวัด เป็นต้น
3. รัฐบาลในส่วนกลาง อาจควบคุมการบริหารการปกครองแบบกระจายอำนาจปกครองโดยการควบคุมการดำเนินการ และควบคุมการเงินทั้งนี้ให้เป็นไปตามกฎหมายซึ่งให้อำนาจเป็นกรณีๆไป

ก. เปรียบเทียบข้อดีข้อเสียของการปกครองแบบรวมอำนาจการปกครอง

ข้อดี
1. ช่วยให้เกิดเอกภาพในการบริหารราชการแผ่นดิน
2. ช่วยประหยัดค่าใช้จ่ายในการบริหารกิจการต่าง ๆ ได้มาก
3. ช่วยให้มีการจัดเก็บภาษีและระดมทรัพยากรของประเทศมาใช้เพื่อประโยชน์ของประชาชนทั้งประเทศ
4. ช่วยให้มีการวางแผนพัฒนาและแผนกระจายความเจริญไปยังส่วนต่าง ๆ ของประเทศได้ง่าย
5. ช่วยให้รัฐบาลในส่วนกลางสามารถวางแผนรักษาความมั่นคงและป้องกันการรุกรานหรือบ่อนทำลายจากภายนอกได้สะดวก

ข้อเสีย
1. ทำให้เกิดความล่าช้าการบริหารราชการแผ่นดิน
2. ทำให้ไม่อาจควบคุมดูแลความประพฤติของเจ้าหน้าที่จากส่วนกลางที่ไปประจำยังส่วนต่าง ๆ ของประเทศได้ทั่วถึง
3. ทำให้ความต้องการของประชาชนในท้องถิ่นต่าง ๆ ไม่ได้รับการตอบสนองอย่างเต็มที่
4. ทำให้ประชาชนในท้องถิ่นต่าง ๆ ไม่มีโอกาสได้ปกครองตนเอง
5. ทำให้เจ้าหน้าที่ของส่วนกลางมีภาระหน้าที่หน้าที่มากเกินไป

ข. เปรียบเทียบข้อดีข้อเสียของการปกครองแบบกระจายอำนาจการปกครอง
ข้อดี
1. ทำให้ประชาชนได้รับการตอบสนองการกระจายอำนาจให้ประชาชนในท้องถิ่นต่าง ๆ สามารถจัดกิจการสอนงความต้องการของท้องถิ่นได้ตามที่ปรารถนาอย่างรวดเร็ว
2. ทำให้ประชาชนมีโอกาสได้ปกครองตนเอง การกระจายอำนาจเป็นการส่งเสริมให้ประชาชนมีประสบการณ์กับการปกครองระบอบประชาธิปไตยในท้องถิ่นซึ่งจะช่วยให้ประชาชนสามารถปฏิบัติการปกครอง แบบประชาธิปไตยระดับชาติได้ง่าย
3. ทำให้ประชาชนรู้จักพึ่งตนเอง การกระจายอำนาจทำให้ประชาชนในท้องถิ่นต่าง ๆ มีโอกาสช่วยกันสร้างความเจริญให้แก่ท้องถิ่นของตนและคิดพึ่งตนเองมากกว่าที่จะพึ่งเจ้าหน้าที่ของส่วนกลาง
4. ทำให้รัฐบาลในส่วนกลางมีภาระน้อยลง

ข้อเสีย

1. เสียค่าใช้จ่ายมาก องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ตั้งขึ้นจะต้องใช้เงินซื้อเครื่องมือเครื่องใช้และจ้างเจ้าหน้าที่สำหรับบริหารกิจการของท้องถิ่นต่าง ๆ เอง
2. อาจทำให้การบริหารกิจการต่าง ๆ อันเป็นหน้าที่ของรัฐขาดเอกภาพ ทั้งนี้เพราะท้องถิ่นต่าง ๆ อาจสร้างระเบียบการปกครองของตนเอาเองแตกต่างกันไปในแต่ละท้องถิ่น
3. อาจทำให้รัฐบาลส่วนกลางไม่สามารถวางแผนในการใช้ทรัพยากร การกระจายอำนาจทำให้รัฐบาลในส่วนกลางไม่สามารถวางแผนในการใช้ทรัพยากรหรือแผนในการรักษาความสงบเรียบร้อยภายในหรือแผนในการป้องกันประเทศได้ตามความต้องการ
4. อาจนำไปสู่การแบ่งแยกรัฐใหม่ การกระจายอำนาจอาจนำไปสู่การเรียกร้องเอกราชเพื่อแยกรัฐใหม่หรือประเทศใหม่ เช่น กรณีการเรียกร้องเอกราชเพื่อแยกรัฐใหม่หรือประเทศใหม่ เช่น กรณีการเรียกร้องการแยกรัฐควิเบกออกจากประเทศแคนาดา

1.2 กฎหมายว่าด้วยระเบียบบริหารราชการแผ่นดินของไทย
การจัดระเบียบการบริหารราชการแผ่นดินของไทย แบ่งออกได้ดังนี้
1) ระเบียบบริหารราชการส่วนกลาง หมายถึง การจัดระเบียบโดยมีการรวมอำนาจไว้ที่ส่วนกลางอันเป็นการรวมอำนาจบริหารไว้ที่นายกรัฐมนตรี คณะรัฐมนตรีในกระทรวง ทบวง กรม และส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่างอื่นที่มีฐานะเป็นกรม เช่น สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน สำนักพระราชวัง เป็นต้น
2) ระเบียบบริหารราชการส่วนภูมิภาค หมายถึง การบริหารราชการส่วนภูมิภาคเป็นการบริหารราชการในลักษณะของการมอบอำนาจหรือแบ่งอำนาจบางส่วนให้เจ้าหน้าที่ไปดำเนินการในส่วนภูมิภาค แบ่งระเบียบบริหารราชการออกเป็นจังหวัด และอำเภอ
3) การจัดระเบียบบริหารราชการส่วนท้องถิ่น หมายถึง การกระจายอำนาจการปกครองให้ท้องถิ่นตามเจตนารมณ์ของกฎหมายให้ท้องถิ่นสามารถดำเนินการของท้องถิ่นได้โดยอิสระตามความต้องการของคนในท้องถิ่น ปัจจุบันการจัดระเบียบบริหารราชการแผ่นดินส่วนท้องถิ่นแบ่งออกเป็น องค์การบริหารส่วนจังหวัด เทศบาล กรุงเทพมหานคร เมืองพัทยา องค์การบริหารส่วนตำบล

2. กฎหมายเลือกตั้ง
กฎหมายเลือกตั้ง คือ กฎหมายที่เกี่ยวกับการเลือกตั้ง สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา และการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่น ได้แก่
1) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการเลือกตั้ง มีสาระสำคัญเกี่ยวกับการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา คณะกรรมการการเลือกตั้ง เป็นต้น
2) พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการออกเสียงประชามติ พ.ศ. 2541 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 ได้บัญญัติสาระสำคัญเรื่องการออกเสียงประชามติไว้ในมาตรา 214 หมวด 7 คณะรัฐมนตรีไว้ดังนี้
“มาตรา 214 ในกรณีที่คณะรัฐมนตรีเห็นว่ากิจการในเรื่องใดอาจกระทบถึงประโยชน์ได้เสียของประเทศชาติหรือประชาชน นายกรัฐมนตรีโดยความเห็นชองของคณะรัฐมนตรีอาจปรึกษาประธานสภาผู้แทนราษฎร และประธานวุฒิสภา เพื่อประกาศในราชกิจจานุเบกษาให้มีการออกเสียงประชามติได้ การออกเสียงประชามติต้องเป็นไปเพื่อประโยชน์ในการขอความเห็นของประชาชนว่าจะเห็นชอบหรือไม่เห็นชอบกิจการสำคัญในเรื่องใดเรื่องหนึ่งตามวรรคหนึ่ง ซึ่งมิใช่เรื่องที่ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญนี้ การออกเสียงประชามติที่เกี่ยวกับตัวบุคคลใดบุคคลหนึ่งหรือคณะบุคคลใดบุคคลหนึ่งโดยเฉพาะ จะกระทำมิได้”
การออกเสียงประชามติมีสาระสำคัญคือ
1) การกำหนดวันให้ประชาชนออกเสียงประชามติจะต้องไม่ก่อนเก้าสิบวันแต่ไม่ช้ากว่าหนึ่งร้อยยี่สิบวัน นับแต่วันประกาศในราชกิจจานุเบกษา
2) วันออกเสียงประชามติต้องกำหนดเป็นวันเดียวกันทั่วราชอาณาจักร
3) รัฐต้องดำเนินการให้บุคคลฝ่ายที่เห็นชอบและไม่เห็นชอบกับกิจการนั้นได้แสดงความคิดเห็นของตนได้เท่าเทียมกัน
4) บุคคลผู้มีสิทธิเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรย่อมมีสิทธิออกเสียงประชามติ
5) ในการออกเสียงประชามติ ถ้าผลปรากฏว่ามีผู้ใช้สิทธิอกเสียงประชามติเป็นจำนวนไม่มากกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนผู้มีสิทธิออกเสียงประชามติให้ถือว่าประชาชนโดยออกเสียงข้างมากไม่เห็นชอบด้วยกับเรื่องที่ขอปรึกษานั้น
6) ถ้ามีผู้มาใช้สิทธิออกเสียงประชามติมากกว่าหนึ่งในห้าของจำนวนผู้มีสิทธิออกเสียงประชามติ และปรากฏว่ามีผู้ออกเสียงประชามติโดยเลือกเสียงข้างมากให้ความเห็นชอบ ให้ถือว่าประชาชนโดยเสียงข้างมากเห็นชอบด้วยกับเรื่องที่ขอปรึกษานั้น
7) การออกเสียงประชามติมีผลเป็นเพียงการให้คำปรึกษาแก่คณะรัฐมนตรีในเรื่องนั้น
8) ให้คณะกรรมากรการเลือกตั้งจัดให้มีการแสดงความคิดเห็นโดยอิสระ และเท่าเทียมกัน ทั้งผู้ที่เห็นชอบและไม่เห็นชอบในเรื่องที่ทำประชามติ เมื่อมีประกาศให้มีการลงประชามติ
9) ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งจัดให้มีการเผยแพร่เอกสารเกี่ยวกับเรื่องที่จัดทำประชามติ เพื่อให้ผู้มีสิทธิออกเสียงทราบ
10) ให้กรรมการประจำที่ออกเสียงมีหน้าที่ดำเนินการและรักษาความเรียบร้อยในที่ออกเสียงและมีหน้าที่ตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการออกเสียงประชามติ พ.ศ. 2541
3. กฎหมายเกี่ยวกับการรับราชการทหาร กฎหมายกำหนดให้บุคคลเข้ารับราชการทหาร ได้แก่ พระราชบัญญัติรับราชการทหาร พ.ศ. 2497 ได้บัญญัติไว้ว่า ชายที่มีสัญชาติไทยตามกฎหมายมีหน้าที่รับราชการทหารด้วยตนเองทุกคน
บุคคลที่ได้รับการยกเว้นไม่ต้องเข้ารับราชการทหารกองประจำการ คือ
1) พระภิกษุที่มีสมณศักดิ์ หรือเป็นเปรียญ และนักบวชในพระพุทธศาสนาแห่งนิกายจีน หรือญวณที่มีสมณศักดิ์
2) คนทุพพลภาพ ซึ่งไม่สามารถเป็นทหารได้
3) บุคคลในท้องที่ที่กระทรวงกลาโหมประกาศว่าไม่มีคุณสมบัติที่จะเป็นทหารได้การลงทะเบียนทหารกองเกินกำหนดให้ชายสัญชาติไทยมีอายุย่างเข้า 18 ปี มีหน้าที่ต้องไปแสดงตนเพื่อลงบัญชีทหาร
กองเกินภายในปีนั้นทหารกองเกินเมื่ออายุย่างเข้า 21 ปี มีหน้าที่ต้องไปแสดงตนเพื่อรับหมายเรียกที่อำเภอท้องที่ซึ่งเป็นภูมิลำเนาทหารของตน ภายในปีนั้นผู้ใดฝ่าฝืนจะต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 3 เดือน ปรับไม่เกิน 300 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับตนเอง ครอบครัว ชุมชนและสังคม
1. กฎหมายแพ่งและพาณิชย์
กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เป็นกำหมายเอกชนที่บัญญัติเกี่ยวกับสิทธิและหน้าที่ของเอกชนโดยทั่วไป ใช้บังคับเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างเอกชนด้วยกัน เช่น สภาพบุคคล ทรัพย์ นิติกรรม หนี้ ครอบครัว เอกเทศสัญญาและมรดก เป็นต้น
บุคคล คือ ผู้ซึ่งสามารถมีสิทธิ และหน้าที่ตามกฎหมายหรือเป็นผู้ทรงสิทธิตามกฎหมาย หมายความว่า ผู้ที่จะมีสิทธิและใช้สิทธิได้จะต้องมีสภาพบุคคลตามกฎหมาย
บุคคลตามกฎหมายมี 2 ประเภท คือ
ก. บุคคลธรรมดา คือ มนุษย์ที่เกิดจากครรภ์มารดา เมื่อผู้ใดคลอดจากครรภ์มารดาและมีชีวิตอยู่รอด กฎหมายถือว่าผู้นั้นมีสภาพบุคคล
ส่วนประกอบของสภาพบุคคลธรรมดา มีดังนี้
1. ชื่อ ผู้มีสัญญาติไทยต้องมีชื่อตัว และชื่อสกุล และชื่อรองก็ได้
2. ภูมิลำเนา เป็นสถานที่ซึ่งเป็นที่อยู่ของบุคคลตามกฎหมาย มีหลักอยู่ว่า
1.1 ถ้าบุคคลมีถิ่นที่อยู่กลายแห่งสับเปลี่ยนกันไป หรือมีหลักแหล่งที่ทำการเป็น
ปกติหลายแห่ง ให้ถือเอาแห่งใดแห่งหนึ่งเป็นภูมิลำเนา
1.2 ถ้าภูมิลำเนาไม่ปรากฏให้ถือเอาถิ่นที่อยู่เป็นภูมิลำเนา
1.3 ถ้าไม่มีที่อยู่ปกติเป็นหลักแหล่ง พบตัวที่ไหนให้ถือเอาถิ่นที่อยู่นั้นเป็น
ภูมิลำเนา
1.4 ถ้ามีการย้ายที่อยู่ให้เอาถิ่นที่อยู่ใหม่เป็นภูมิลำเนา
1.5 ถ้าเลือกเอาถิ่นใดเป็นภูมิลำเนาเฉพาะกิจการใด ๆ ให้ถือเอาถิ่นนั้นเป็น
ภูมิลำเนาเฉพาะกิจการนั้น
1.6 ภูมิลำเนาของผู้เยาว์ ได้แก่ ภูมิลำเนาของผู้แทนโดยชอบธรรม
1.7 ภูมิลำเนาของข้าราชการ ได้แก่ ถิ่นอันเป็นที่ทำการตอบตำแหน่งหน้าที่ หาก
มิใช่ตำแหน่งหน้าที่ชั่วคราว
3. สถานะของบุคคล กฎหมายบัญญัติให้มีการจดสถานะของบุคคลไว้ตั้งแต่เกิดจน
ตาย ซึ่งจะทำให้ทราบสถานะของบุคคล ก่อให้เกิดสิทธิทั้งทางแพ่ง และทางอาญา ซึ่งกฎหมายบัญญัติให้จดทะเบียนสถานะของบุคคล ดังนี้
3.1 การเกิด แบ่งเป็น 2 ลักษณะ
ก. คนเกิดในบ้านให้เจ้าบ้านแจ้งต่อนายทะเบียนท้องที่ผู้รับแจ้งแห่งท้องที่ที่เกิดภายในสิบห้าวันนับแต่วันเกิด
ข. คนเกิดนอกบ้านให้มารดาแจ้งต่อนายทะเบียนผู้รับแจ้งภายในสิบห้าวัน นับแต่วันเกิด
3.2 การตาย ให้แจ้งต่อนายทะเบียนท้องที่ภายใน 24 ชั่วโมง
3.3 การสมรส ต้องมีการจดทะเบียนสมรส จึงจะถือว่าเป็นการสมรสที่ชอบด้วยกฎหมาย
3.4 การหย่า จะทำโดยความยินยอมของทั้งสองฝ่าย มีผลนับแต่เวลาจดทะเบียนหย่าหรือโดยคำพิพากษาของศาล
3.5 การรับบุตรบุญธรรม การรับบุตรบุญธรรมจะสมบูรณ์ต่อเมื่อได้จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมตามกฎหมาย โดยผู้รับบุตรบุญธรรมต้องมีอายุไม่ต่ำกว่า 25 ปี และต้องมีอายุมากกว่าบุตรบุญธรรมอย่างน้อยสิบห้าปี
3.6 การเลิกรับบุตรบุญธรรม ด้วยการตกลงกันระหว่างผู้รับบุตรบุญธรรมกับบุตรบุญธรรมโดยต้องจดทะเบียนการเลิกรับบุตรบุญธรรมจึงจะสมบูรณ์
3.7 การรับรองบุตร บุตรที่เกิดจากหญิงที่มิได้สมรสกันโดยถูกต้องตามกฎหมายถือว่าเป็นบุตรนอกกฎหมายของชาย บุตรจะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายก็ต่อเมื่อชายไปจดทะเบียนรับรองว่าเป็นบุตร หรือชายจดทะเบียนสมรสกับหญิงนั้น หรือศาลพิพากษาว่าเป้ฯบุตรจองชายนั้น
4. สัญชาติ สัญชาติเป็นเครื่องผูกมัดบุคคลไว้กับประเทศ ทำให้บุคคลนั้นมีสิทธิและ
หน้าที่ ซึ่งบุคคลใดมีบิดาเป็นคนไทยว่าจะไม่เกิดที่ใดก็ตามย่อมได้สัญชาติไทยหรือบุคคลใดเกิดในราชอาณาจักรไทย ไม่ว่าบิดามารดาจะเป็นคนสัญชาติใดก็ตามย่อมได้สัญชาติไทย
ความสามารถของบุคคล
1. ความสามารถของบุคคล คือ ความสามารถในการมีสิทธิหรือใช้สิทธิตามกฎหมายโดยปกติ
2. การเกิดความสามารถ ความสามารถของบุคคลเกิดเมื่อบุคคลบรรลุนิติภาวะตามกฎหมาย คือ พ้นสภาพจากการเป็นผู้เยาว์ ซึ่งมี 2 ลักษณะ คือ
ก. อายุครบ 20 ปีบริบูรณ์
ข. โดยการแต่งงานเมื่ออายุครบ 17 ปีบริบูรณ์ทั้งคู่และผู้ปกครองยินยอม
3. ผู้เยาว์
3.1 ผู้เยาว์ หมายถึง ผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ คือ มีอายุไม่ครบ 20 ปีบริบูรณ์ จึงต้องอยู่ภายใต้การดูแลของผู้แทนโดยชอบธรรม
3.2 การคุ้มครองผู้เยาว์ กฎหมายถือว่าผู้เยาว์เป็นผู้หย่อนความสามารถ การคุ้มครองผู้เยาว์เพื่อไม่ให้เกิดความเสียหายแก่ทรัพย์สินและสิทธิต่าง ๆ ของผู้เยาว์อันเกิดจากความอ่อนเยาว์ในความคิด ประสบการณ์ ดังนั้น จึงต้องมีผู้แทนโดยชอบธรรม ดูแล การทำนิติกรรมใด ๆ ของผู้เยาว์ โดยมิได้รับการยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรม การกระทำนั้นเป็นโมฆียกรรม
3.3 ผู้แทนโดยชอบธรรม หมายถึง ผู้ที่มีอำนาจทำนิติกรรมต่าง ๆ แทนผู้เยาว์หรือให้
ความยินยอมแก่ผู้เยาว์ในการทำนิติกรรม ได้แก่
ก. ผู้ใช้อำนาจปกครอง คือ บิดามารดา ซึ่งเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของผู้เยาว์
เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองผู้เยาว์
ข. ผู้ปกครอง คือ บุคคลอื่นนอกจากบิดามารดาที่ถูกแต่งตั้งขึ้นเพื่อปกครองผู้เยาว์ โดยเป็นบุคคลซึ่งตามกฎหมายมีสิทธิทำการแทนผู้เยาว์ หรือให้คำอนุญาตแก่ผู้เยาว์ในอันที่จะทำกิจการอย่างใดอย่างหนึ่ง
ผู้ปกครองจะมีสิทธิได้ก็ต่อเมื่อผู้เยาว์ไม่มีบิดามารดาหรือบิดามารดาถูกถอดถอนอำนาจปกครอง แล้วศาลแต่งตั้งผู้ปกครองขึ้นมาดูแลผู้เยาว์
4. คนไร้ความสามารถ หมายถึง คนวิกลจริตที่ศาลได้มีคำสั่งแล้วว่าเป็นคนไร้ความสามารถและให้อยู่ในความอนุบาลหรือความดูแลของผู้อนุบาล ดังนั้น คนไร้ความสามารถจึงไม่อาจทำนิติกรรมได้เอง ต้องให้ผู้อนุบาลทำแทนทั้งสิ้น
5. คนเสมือนไร้ความสามารถ หมายถึง บุคคลผู้ไม่สามารถจัดทำการงานของตนเองได้เพราะกายพิการ จิตฟั่นเฟือนไม่สมประกอบ ความประพฤติสุรุ่ยสุร่าย เสเพลเป็นอาจิณ หรือเพราะเป็นคนติดสุรายาเมา และบุคคลดังกล่าวนี้ได้ถูกศาลสั่งให้เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถโดยให้อยู่ในความพิทักษ์ของผู้พิทักษ์
ผู้พิทักษ์ คือ บุคคลที่แต่งตั้งขึ้นตามคำสั่งของศาลให้เป็นผู้ช่วยเหลือ และควบคุมดูแลคนเสมือนไร้ความสามารถกับเป็นผู้ให้ความยินยอมแก่คนเสมือนไร้ความสามารถในการทำนิติกรรมบางอย่างที่กฎหมายกำหนดไว้
การสิ้นสภาพของบุคคล
สภาพของบุคคลย่อมสิ้นสุดลงเมื่อตาย การตายมี 2 อย่าง คือ
1. ตายธรรมดา (Death) คือ หมดลมหายใจ
2. สาบสูญ (Disappearance) คือ การตายโดยผลของกฎหมาย เมื่อบุคคลใดถูกศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญแล้วกฎหมายถือว่าถึงแก่ความตาย
หลักเกณฑ์ของการเป็นคนสาบสูญ มี 2 กรณี คือ
1. สาบสูญธรรมดา ถ้าบุคคลได้ไปจากภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่และไม่มีใครรู้แน่ว่าบุคคลนั้นยังมีชีวิตอยู่หรือไม่ ตลอดระยะเวลา 5 ปี เมื่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสียร้องขอต่อศาล ศาลจะสั่งให้บุคคลนั้นเป็นคนสาบสูญก็ได้
2. สาบสูญกรณีพิเศษ กรณีที่บุคคลนั้นได้หายไปในเหตุการณ์ที่อยู่ในอันตราย เช่น การ
รบหรือสงคราม หรือวันที่ยานพาหนะเดินทางอับปาง ถูกทำลาย หรือเหตุอันตรายแก่ชีวิต เช่น กา
รจราจล แผ่นดินไหว เมื่อเหตุการณ์นั้น ๆ สิ้นสุดเป็นเวลา 2 ปีแล้วผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจึงจะมีสิทธิยื่นคำร้องขอให้ศาลสั่งให้บุคคลนั้นเป็นคนสาบสูญ

ข. นิติบุคคล
นิติบุคคล คือ บุคคลตามกฎหมาย เป็นสิ่งที่กฎหมายสมมติขึ้นเพื่อให้มีสิทธิและหน้าที่บางอย่างได้เหมือนบุคคลธรรมดา เพื่อสามารถทำนิติกรรมได้ (นิติกรรม คือ การกระทำของบุคคลหรือนิติบุคคลที่มุ่งหวังให้เกิดความผูกพันและมีผลทางกฎหมาย)
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ได้จัดแบ่งประเภทของนิติบุคคลไว้ดังนี้
1. ทบวงการเมือง ได้แก่ กระทรวง กรม เทศบาล องค์การบริหารส่วนจังหวัด กรุงเทพมหานคร เป็นต้น
2. วัดวาอาราม ซึ่งจดทะเบียนกับกรมการศาสนาแล้ว
3. ห้างหุ้นส่วนที่จดทะเบียนแล้ว
4. บริษัท จำกัด
5. สมาคม
6. มูลนิธิที่ได้รับอำนาจแล้ว
นิติบุคคลย่อมมีสิทธิและหน้าที่เหมือนบุคคลธรรมดา เว้นเสียแต่สิทธิและหน้าที่ซึ่งว่าโดยสภาพจะพึงมีพึงเป็นได้เฉพาะแก่บุคคลธรรมดา เช่น การสมรส เป็นต้น
นิติบุคคลจะมีสภาพบุคคลเมื่อมีการจดทะเบียนต่อเจ้าพนักงาน หรือเมื่อมีกฎหมายบัญญัติให้เป็นนิติบุคคล สภาพของนิติบุคคลสิ้นสุดลงเมื่อจดทะเบียนยกเลิกหรือเมื่อกฎหมายยกเลิกการเป็นนิติบุคคล

2. กฎหมายสำคัญเกี่ยวกับครอบครัว
2.1 การหมั้น
1) การหมั้นเป็นสัญญาที่เกิดขึ้นเป็นพิเศษ หมายถึง การที่ชายหญิงตกลงทำสัญญาว่าจะทำการสมรสกัน แต่ในการสมรสนั้นไม่ได้บังคับว่าจะมีการหมั้นกันก่อน คือ จะทำการสมรสกันเลยทีเดียวก็ได้ แต่ถ้าหมั้นกันไว้ก็มีผลผูกพันขึ้น ซึ่งทั้งสองฝ่ายจะต้องปฏิบัติตามกฎหมายว่าด้วยการหมั้น เช่น การหมั้นจะสมบูรณ์เมื่อฝ่ายชายได้ส่งมอบหรือโอนทรัพย์สินอันเป็นของหมั้นให้แก่ฝ่ายหญิง เพื่อเป็นหลักฐานว่าจะสมรสกับหญิงนั้น ของหมั้นตกเป็นสิทธิแก่หญิงทันทีเมื่อได้ทำการหมั้นกันแล้ว ไม่ว่าฝ่ายชายหรือหญิงตาย หญิงหรือฝ่ายหญิงไม่ต้องคืนของหมั้นแก่ฝ่ายชาย และอีกฝ่ายหนึ่งจะเรียกวค่าตอบแทนมิได้ ถ้าฝ่ายใดผิดสัญญาณหมั้นอีกฝ่ายมีสิทธิเรียกให้รับผิดใช้ค่าทดแทน ในกรณีที่ฝ่ายหญิงเป็นฝ่ายผิดสัญญาหมั่นให้คืนของหมั้นแก่ฝ่ายชายและถ้าฝ่ายชายปิดสัญญาให้ของหมั้นตกเป็นของหญิง
2) สินสอด เป็นทรัพย์สินซึ่งฝ่ายชายให้แก่บิดามารดา ผู้รับบุตรบุญธรรมหรือผู้ปกครองของฝ่ายหญิง เพื่อตอบแทนการที่หญิงยอมสมรสด้วย
3) อายุของคู่หมั้น ชายและหญิงที่มีอายุครบยี่สิบปีบริบูรณ์มีอำนาจทำการหมั้นได้โยตามลำพังตนเอง ชายหญิงเมื่อมีอายุครบ 17 ปีบริบูรณ์จะทำการหมั้นกันได้แต่ต้องได้รับความยินยอมจากบิดามารดาหรือผู้ปกครอง แต่ถ้าชายหญิงอายุต่ำกว่า 17 ปีบริบูรณ์จะทำการหมั้นกันไม่ได้ ถึงแม้ว่าจะได้รับความยินยอมจากบิดามารดาหรือผู้ปกครองก็ตาม
2.2 การสมรส
1) การสมรส หมายถึง การที่ฝ่ายชายและหญิงสมัครใจเข้ามาอยู่กินกันฉันสามีภรรยากันชั่วชีวิตโดยไม่เกี่ยวข้องทางชู้สาวกับบุคคลอื่นใดอีก
2) เงื่อนไขแห่งการสมรส มีดังนี้
1. ชายและหญิงต้องมีอายุ 17 ปีบริบูรณ์ทั้งสองคนและผู้ปกครองยินยอม
2. ชายหรือหญิงต้องไม่เป็นคนวิกลจริต หรือเป็นบุคคลที่ศษลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ
3. ชายและหญิงมิได้เป็นญาติสืบสายโลหิตเดียวกันหรือพี่น้องร่วมบิดามารดาหรือร่วมแต่บิดาหรือมารดา
4. ผู้รับบุตรบุญธรรมและบุตรบุญธรรมจะสมรสกันไม่ได้
5. หญิงที่เคยสมรสแล้วแต่สามีหายหรือหย่าขาดจากสามีเดิมจะสมรสใหม่ได้ต่อเมื่อเวลาไม่น้อยกว่า สามร้อยสิบวันได้ล่วงพ้นไปแล้ว เว้นแต่คลอดบุตรระหว่างนั้นหรือสมรสกับคู่สมรสเดิม หรือมีใบรับรองแพทย์ว่ามิได้มีครรภ์หรือมีคำสั่งศาลให้สมรสกันได้
6. การสมรสจะสมบูรณ์ก็ต่อเมื่อได้จดทะเบียนสมรส
3) ทรัพย์สินของคู่สมรส ชายหญิงเมื่อสมรสกันแล้วแต่ย่อมมีทรัพย์สิน ทรัพย์สินของคู่สมรสแบ่งเป็น
1. สินส่วนตัว คือ ทรัพย์สินที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีอยู่ก่อนสมรส หรือเป็นเครื่องใช้ส่วนตัวหรือได้โดยการรับมรดกหรือเสน่หาหรือของหมั้น
2. สินสมรส คือ ทรัพย์สินที่คู่สมรสได้มาระหว่างสมรส หรือได้โดยพินัยกรรมระบุว่าเป็นสินสมรส หรือดอกผลของสินส่วนตัว
2.3 บุตร
เมื่อมีการสมรสย่อมตามมาด้วยการมีบุตร ในทางกฎหมายกำหนดสิทธิและหน้าที่เกี่ยวกับบุตรดังนี้
1) บุตรชอบด้วยกฎหมาย ได้แก่ บุตรในสมรส คือ เด็กที่เกิดจากบิดามารดาที่ได้จดทะเบียน
สมรสกันตามกฎหมาย
2) บุตรเกิดนอกสมรส คือ บัตรที่เกิดจากบิดามารดาที่ไม่ได้สมรสกัน
3) ตามกฎหมายถือว่าเด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของมารดาเสมอไป แต่เด็กจะเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของบิดาก็ด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง ดังต่อไปนี้
1. เมื่อบิดามารดาได้จดทะเบียนสมรสกันภายหลัง
2. เมื่อบิดาได้จดทะเบียนรับรองว่าเป็นบุตร
3. เมื่อศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร
4) บุตรบุญธรรม
1. บุตรบุญธรรม หมายถึง บุตรที่เกิดขึ้นโดยการสมมติของกฎหมายว่ามีสิทธิเสมือนกับบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย
2. หลักเกณฑ์การจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม มีดังนี้
(1) ผู้รับบุตรบุญธรรมจะต้องเป็นบุคคลที่มีอายุไม่ต่ำหว่า 25 ปี และจะต้องมีอายุแก่กว่าผู้ที่จะเป็นบุตรบุญธรรมอย่างน้อย 15 ปี
(2) ถ้าผู้ที่จะเป็นบุตรบุญธรรมมีอายุไม่ต่ำหว่า 15 ปี ผู้เป็นบุตรบุญธรรมนั้นต้องให้ความยินยอมด้วย
(3) การรับบุตรบุญธรรมจะสมบูรณ์ต่อเมื่อได้จดทะเบียนตามกฎหมาย
(4) ฐานะของบุตรบุญธรรม บุตรบุญธรรมย่อมมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้รับบุตรบุญธรรมนั้น กล่าวคือ บุตรที่ชอบด้วยกฎหมายมีสิทธิที่จะได้รับจากบิดาหรือมารดาโดยกำเนิดอย่างไร บุตรบุญธรรมก็ย่อมมีสิทธิเช่นเดียวกัน เช่น ค่าอุปการะเลี้ยงดู สิทธิที่จะได้รับมรดกเป็นต้น
2.4 มรดก
มรดกตามกฎหมาย หมายถึง ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตายตลอดทั้งสิทธิหน้าที่ และความรับผิดชอบต่าง ๆ ของผู้ตาย เว้นแต่ตามกฎหมายหรือว่าโดยสภาพเป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้ การตกทอดของมรดก เมื่อบุคคลใดตายหรือถูกศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญ มรดกของบุคคลนั้นตกทอดแก่ทายาทของบุคคลนั้น
ผู้มีสิทธิรับมรดก ตามกฎหมายมี 3 ประเภท คือ
1) ทายาท แบ่งออกเป็นทายาทโดยชอบธรรมและทายาทโดยพินัยกรรม เมื่อเจ้ามรดกตายโดยไม่ได้ทำพินัยกรรมใดก็ตาม กฎหมายได้กำหนดไว้ว่าใครบ้างที่เป็นทายาทมีสิทธิรับมรดก
ก. ทายาทโดยธรรมที่เป็นญาติมี 6 ลำดับ แต่ละลำดับมีสิทธิรับมรดกก่อนหลังเรียงลำดับดังนี้
1. ผู้สืบสันดาน หมายถึง บุตร หลาน เหลน ลื้อ ของเจ้าของมรดก กรณีบุตร หมายรวมถึงบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย บุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้วโดยพฤติกรรม บุตรบุญธรรม
2. บิดามารดา หมายถึง บิดามารดาที่ชอบด้วยกฎหมาย
3. พี่น้องน่วมบิดามารดาเดียวกัน
4. ปู่ย่าตายายที่ชอบด้วยกฎหมาย
5. ลุงป้าน้าอาที่ชอบด้วยกฎหมาย
ข. ทายาทโดยธรรมที่เป็นคู่สมรส หมายถึง คู่สมรสของเจ้าของมรดกทีได้จดทะเบียนโดยชอบด้วยกฎหมาย มีสิทธิรับมรดกเสมอ ไม่ว่าเจ้ามรดกมีทายาทชั้นใด
ค. ทายาทโดยพินัยกรรม กรณีที่เจ้าของมรดกได้ทำหนังสือแสดงเจตนากำหนดการเผื่อการตายไว้ว่า เมื่อเจ้ามรดกตายไปแล้วจะยกทรัพย์สินให้แก่ใครเป้ฯจำนวนเท่าใด ซึ่งบุคคลที่จะได้รับทรัพย์สินอาจเป็นบุคคลอื่นที่ไม่ได้เป็นญาติทางสายโลหิตของเจ้าของมรดกก็ได้
2) วัด วัดมีสิทธิรับมรดกของภิกษุที่มรณภาพได้ ถ้าภิกษุนั้นมีภูมิลำเนาอยู่ที่วัดนั้น โดยต้องเป็นทรัพย์สินที่ภิกษุนั้นได้มาในระหว่างเวลาที่บวชเป็นพระภิกษุอยู่ และภิกษุมิได้ทำพินัยกรรมยกให้แก่ผู้ใด
3) แผ่นดิน ในกรณีบุคคลใดตายโดยไม่มีทายาทโดยธรรม และมิได้ทำพินัยกรรมยกมรดกของตนให้แก่ผู้ใด มรดกของผู้นั้นตกทอดแก่แผ่นดิน
2.5 พินัยกรรม
พินัยกรรม คือเอกสารที่แสดงเจตนาหรือคำสั่งครั้งสุดท้ายของผู้ตายที่ได้มีการกำหนดเกี่ยวกับการเผื่อตาย ในเรื่องทรัพย์สินของตนเองหรือในกิจการต่าง ๆ อันจะมีผลบังคับได้ตามกฎหมายเมื่อตนตาย
การทำพินัยกรรมมีสาระสำคัญ คือ
1) บุคคลสามารถทำพินัยกรรมได้เมื่ออายุครบ 15 ปีบริบูรณ์
2) ผู้ที่ทำพินัยกรรมต้องเป้ฯบุคคลธรรมดาไม่ใช่นิติบุคคล
3) คนวิกลจริตซึ่งศาลสั่งให้เป็นผู้ไร้ความสามารถทำพินัยกรรมไม่ได้ แบบของพินัยกรรม กฎหมายได้กำหนดเกี่ยวกับแบบในการทำพินัยกรรมไว้หลายรูปแบบ ซึ่งหมายความว่า พินัยกรรมจะสมบูรณ์จะต้องทำตามแบบที่กำหนดไว้เท่านั้น จะทำนอกเหนือจากแบบที่กำหนดไว้ไม่ได้ เพราะจะไม่มีผลเป็นพินัยกรรม แบบของพินัยกรรมที่ทำกันอยู่ทั่วไปในชีวิตประจำวันมีอยู่ 2 แบบ คือ
1) พินัยกรรมแบบเขียนเองทั้งฉบับ
2) พินัยกรรมแบผู้อื่นเขียนหรือพิมพ์
3. กฎหมายที่เกี่ยวกับยาเสพติดให้โทษ
3.1 พระราชบัญญัติยาเสพติดให้โทษ พุทธศักราช 2522
ยาเสพติดให้โทษ หมายถึง สารเคมีหรือวัตถุใด ๆ ซึ่งเมื่อเสพเข้าสู่ร่างกายไม่ว่าโดยการรับประทาน ดม สูบ ฉีด หรือด้วยประการใด ๆ แล้วทำให้เกิดผลต่อร่างกายและจิตใจในลักษณะที่สำคัญ เช่น ต้องเพิ่มขนาดการเสพเรื่อย ๆ มีความต้องการเสพทั้งทางร่างกายและจิตใจอย่างรุนแรงอยู่ตลอดเวลา และสุขภาพโดยทั่วไปจะทรุดโทรม เป็นต้น
3.2 ประเภทของยาเสพติดให้โทษตามพระราชบัญญัติยาเสพติดให้โทษ พ.ศ. 2522 แบ่งยาเสพติดให้โทษออกเป็น 5 ประเภท คือ
ประเภทที่ 1 เป็นยาเสพติดให้โทษชนิดร้ายแรง เช่น เฮโรอีน ยาบ้า
ประเภทที่ 2 เป็นยาเสพติดให้โทษทั่วไป เช่น มอร์ฟีน ฝิ่น โคเคอีน
ประเภทที่ 3 เป็นยาเสพติดให้โทษที่มีลักษณะเป็นตำรับยา และมียาเสพติดประเภทที่ 2 ผสม
อยู่ ตามที่ขึ้นทะเบียนตำรับบาไว้ตามกฎหมาย เช่น ยาแก้ไอน้ำเชื่อมมีทิงเจอร์ ฝิ่น การบูรเป็นส่วนผสม
ประเภทที่ 4 สารเคมีที่ใช้ในการผลิตยาเสพติดให้โทษประเภทที่ 1 หรือประเภทที่ 2 เช่น อาเซติคแอนไฮไดรต์ อาเซติคคลอไรด์
ประเภทที่ 5 ยาเสพติดให้โทษที่ไม่ได้เข้าอยู่ในประเภท 1 ถึงประเภทที่ 4 เช่น กัญชาหรือกระท่อม
3.3 ตารางสรุปอัตราโทษสำหรับผู้ที่เกี่ยวข้องกับการกระทำผิดเกี่ยวกับเฮโรอีนและยาบ้า
ข้อหาโทษตามพระราชบัญญัติ ยาเสพติดให้โทษ พ.ศ. 2522
1.ผลิต
2.นำเข้า
3.ส่งออก
4.จำหน่าย
5.ครอบครองเพื่อจำหน่าย
6.ครอบครอง
7. เสพ
- จำคุกตลอดชีวิต (ม.65 ว. 1)
- กระทำเพื่อจำหน่าย ประการชีวิต (ม. 65 ว.2)
- มีปริมาณตั้งแต่ 20 กรัมขึ้นไป (สารบริสุทธิ์) ถือว่าเป็นการกระทำเพื่อจำหน่าย ประหารชีวิต (ม. 65, ม.15)
- มีปริมาณไม่เกิน 100 กรัม (สารบริสุทธิ์) จำคุก 5 ปี ถึงจำคุกตอลดชีวิตและปรับ 50,000 – 500,000 บาท (ม.65 ว.1)
- มีปริมาณเกิน 100 กรัม (สารบริสุทธิ์) จำคุกตลอดชีวิตหรือประหารชีวิต (ม. 66 ว. 2)
- มีปริมาณไม่เกิน 20 กรัม (สารบริสุทธิ์) จำคุก 1 ปี ถึง 10 ปีและปรับ 10,000 – 100,000 บาท (ม.67)
- มีปริมาณเกิน 20 กรัม (สารบริสุทธิ์) ถือว่าครอบครองเพื่อจำหน่าย ประหารชีวิต (ม. 66, ม.15 ว.2)
- จำคุก 6 เดือนถึง 10 ปี ปละปรับ 5,000 – 100,000 บาท (ม. 91)
กฎหมายแพ่งและพาณิชย์ที่เกี่ยวกับชีวิตประจำวัน
1. ทรัพย์ – ทรัพย์สินทรัพย์ หมายถึง วัตถุหรือสิ่งที่มีรูปร่าง
ทรัพย์สิน หมายถึง ทรัพย์และวัตถุหรือสิ่งที่ไม่มีรูปร่าง ซึ่งอาจมีราคาได้และถือเอาได้ เช่น
กระแสไฟฟ้า ลิขสิทธิ์ ก๊าซออกซิเจนที่บรรจุใส่ถังแล้ว เป็นต้น
ตามหลักกฎหมายทรัพย์แบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ
1) สังหาริมทรัพย์ คือ ทรัพย์ที่เคลื่อนที่ได้ ไม่ว่าจะเคลื่อนที่ด้วยแรงของตัวทรัพย์เองหรือ
เคลื่อนที่ด้วยกำลังธรรมชาติ เช่น ช้าง ม้า วัว ควาย รถยนต์ ดินที่ขุดแล้ว กระแสไฟฟ้า ข้าวเปลือก ข้าวสาร และลิขสิทธิ์ของนักประพันธ์ ฯลฯ
2) อสังหาริมทรัพย์ คือ ทรัพย์ที่เคลื่อนที่ไม่ได้ เช่น ที่ดิน ตึก บ้านเรือน ไม้ยืนต้น แร่ธาตุ
ในดิน ฯลฯ
2. นิติกรรม
นิติกรรม คือ การแสดงเจตนาผูกนิติสัมพันธ์ระหว่างบุคคลโดยชอบด้วยกฎหมายด้วยใจสมัคร
เพื่อก่อให้เกิดการก่อสิทธิ เปลี่ยนสิทธิ โอนสิทธิ สงวนสิทธิ หรือระงับสิทธิ เป็นต้น
นิติกรรมแบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ
1) นิติกรรมฝ่ายเดียว ได้แก่ นิติกรรมที่เกิดขึ้นโดยการแสดงเจตนาของบุคคลฝ่ายเดียวและมีผลตามกฎหมาย เช่น การก่อตั้งมูลนิธิ การทำพินัยกรรม เป็นต้น
2) นิติกรรมสองฝ่าย (หลายฝ่าย)ได้แก่ นิติกรรมที่เกิดจากการแสดงเจตนาของบุคคลตั้งแต่ 2 ฝ่ายขึ้นไปโดยใจสมัคร เช่น สัญญาซื้อขาย เช่าซื้อ จำนอง จำนำ กู้ยืม ค้ำประกัน เป็นต้น
ความไม่สมบูรณ์ของนิติกรรม
นิติกรรมที่ทำขึ้นอาจจะเกิดความบกพร่องที่เป็นผลทำให้นิติกรรมนั้นไม่สมบูรณ์ซึ่งตามกฎหมายเรียกความไม่สมบูรณของนิติกรรมนี้ว่า โมฆกรรม และโมฆียกรรม ในทางกฎหมายสองคำนี้มีความแตกต่างกันมาก ดังนี้
1) โมฆกรรม หมายถึง การกระทำที่สูญเปล่า เสียเปล่า ไม่เกิดผลตามกฎหมายขึ้นมาอย่างไรเลย ฉะนั้นเมื่อกล่าวคำว่านิติกรรมเป็นโมฆะ ต้องเข้าใจว่านิติกรรมนั้นไม่เกิดผลหรือไม่มีความผูกพันในอันที่จะบังคับตามกฎหมายได้แต่อย่างไรเลย
นิติกรรมที่ตกเป็นโมฆะ มีดังนี้
1. นิติกรรมที่ทำไม่ถูกต้องตามแบบที่กฎหมายบังคับไว้ เช่น การซื้อขายอสังหาริมทรัพย์ซึ่งได้แก่ ที่ดินหรือทรัพย์ที่ติดกับที่ดิน เช่น บ้าน ตามกฎหมายคู่สัญญาต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ เป็นต้น
2. การทำนิติกรรมที่มีวัตถุประสงค์เป็นการขัดขวางต่อความสงบเรียนร้อนและศีลธรรมอันดีงามของประชาชนหรือเป็นการพ้นวิสัย นิติกรรมดังกล่าวนี้จะตกเป็นโมฆะ
3. นิติกรรมที่บกพร่องเกี่ยวกับการแสดงเจตนา เช่น สำคัญผิดในสาระสำคัญของนิติกรรมนั้น
4. มีกฎหมายบัญญัติไว้เป็นพิเศษว่าเป็นโมฆะ เช่น การจดทะเบียนสมรสซ้อน หรือการทำพินัยกรรมที่ผิดแบบที่กฎหมายได้กำหนดไว้
2) โมฆียกรรม หมายถึง นิติกรรมที่มีความสมบูรณ์อยู่ สามารถใช้บังคับกันได้ตามกฎหมายแต่อยู่ในเงื่อนไขที่ว่าอาจถูกยกเลิก ซึ่งตามกฎหมายเรียกว่า “การบอกล้าง” นิติกรรมที่เป็นโมฆียะเมื่อมีการบอกล้างแล้วโมฆียกรรมนั้นจึงตกเป็นโมฆะ ซึ่งเป็นข้อแตกต่างที่สำคัญโมฆะกรรมที่ไม่ต้องมีการบอกล้างแต่อย่างใดเลย เพราะโมฆกรรมนั้นไม่มีผลในกฎหมายเกิดขึ้นเลย เหตุแห่งโมฆียกรรม ได้แก่ความบกพร่องในความสามารถ เช่น ผู้เยาว์ จะแต่งงานและทำนิติกรรมโดยไม่ได้รับความยินยอมจากผู้ปกครองไม่ได้
3. สัญญา
สัญญา คือ การที่ฝ่ายหนึ่งทำคำเสนอ และอีกฝ่ายหนึ่งทำคำสนองรับคำเสนอนั้น โดยถูกต้อง
ตรงกันกับสาระและข้อกำหนดในคำเสนอหรือสัญญา คือ การแสดงเจตนาของทั้งสองฝ่ายที่ถูกต้องตรงกัน
ความแตกต่างระหว่างนิติกรรมกับสัญญา
นิติกรรมเป็นการแสดงเจตนาของบุคคลฝ่ายเดียว แต่สัญญาจะต้องมีการแสดงเจตนาของบุคคล 2 คนขึ้นไป สัญญาจึงเป็นนิติกรรมเสมอ แต่นิติกรรมอาจจะมิใช่สัญญาก็ได้
ตัวอย่างของนิติกรรม เช่น การทำพินัยกรรม การโฆษณา คำมั่นว่าจะให้รางวัล คำมั่นว่าจะขายทรัพย์สิน เป็นต้น
ตัวอย่างสัญญา เช่น สัญญาซื้อขาย สัญญาเช่าทรัพย์ สัญญากู้ยืมเงิน และสัญญาจ้างงาน เป็นต้น
ประเภทของสัญญาต่าง ๆ ที่สำคัญ มีดังนี้
3.1 สัญญาซื้อขาย
สัญญาซื้อขาย คือ สัญญาซึ่งบุคคลฝ่ายหนึ่งเรียกว่า “ผู้ขาย” โอนกรรมสิทธิ์แห่งทรัพย์ให้แก่
บุคคลอีกฝ่ายหนึ่งเรียกว่า “ผู้ซื้อ” และผู้ซื้อตกลงว่าจะใช้ราคาทรัพย์สินนั้นให้แก่ผู้ขาย
สาระสำคัญของสัญญาซื้อขาย
1. ผู้ขายต้องส่งมอบทรัพย์สินที่ขายแก่ผู้ซื้อ
2. สินค้าที่ส่งมอบต้องอยู่ในสภาพเรียบร้อย
3. ผู้ซื้อรับมอบทรัพย์สินที่ซื้อและชำระราคาแก่ผู้ขายตามสัญญาซื้อ
4. ผู้ซื้อไม่รับมอบทรัพย์สินที่ซื้อได้ เมื่อทรัพย์สินไม่ตรงตามสัญญา เมื่อทรัพย์นั้นชำรุด และ
เมื่อผู้ขายผิดนัดไม่ส่งมอบทรัพย์ตามสัญญา
ประเภทสัญญาซื้อขายมี 2 ประเภท คือ
1. สัญญาซื้อขายแบบธรรมดา คือ สัญญาที่ผู้ขายสามารถทำคำเชื้อเชิญให้มาทำสัญญาซื้อขายได้ โดยไม่เกิดพันธะหน้าที่ตามกฎหมาย คือ อาจจะขายหรือไม่ขายก็ได้
2. สัญญาซื้อขายเฉพาะอย่าง คือ สัญญาซื้อขายซึ่งมีลักษณะเฉพาะพิเศษ คือ มีข้อตกลงเกี่ยวกับสาระของสัญญาซื้อขาย เช่น การไถ่ถอน กำหนดส่งมอบ การตรวจดูทรัพย์สินก่อนซื้อ การขายโดยการประมูลหลายราย เป็นต้น
ประเภทของสัญญาซื้อขายเฉพาะอย่างที่สำคัญ มี 4 ประการคือ
1. สัญญาซื้อขายเงินสด คือ สัญญาที่ผู้ซื้อชำระราคาทรัพย์สินที่ซื้อขายเป้ฯเงินสดในทันทีเมื่อตกลงซื้อขายกัน
2. สัญญาซื้อขายผ่อนส่ง คือ สัญญาซื้อขายที่กรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินโอนไปยังผู้ซื้อและมีการส่งมอบทรัพย์สินให้กับผู้ซื้อ แต่ผู้ซื้อยังมิได้มีการชำระราคาให้กับผู้ขายในทันที โดยอาจมีการตกลงวันผ่อนชำระราคาทรัพย์สินที่ขายเป็นงวด ๆ
3. สัญญาขายฝาก คือ สัญญาซื้อขายซึ่งกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินที่ขายฝากนั้นตกไปยังผู้ซื้อ โดยมีข้อตกลงขณะทำสัญญาว่าผู้ขายมีสิทธิ์ไถ่ทรัพย์คืนได้ในเวลาที่กำหนด การขายฝากนั้นเป็นสัญญาซื้อขายอย่างหนึ่งที่ผู้ขายฝากจะเป็นฝ่ายเสียเปรียบแก่ผู้รับซื้อฝาก มีลักษณะคล้ายกับการกู้ยืมเงินโดยมีทรัพย์สินเป็นประกัน แต่กรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินนั้นตกเป็นของผู้ซื้อฝากนับตั้งแต่เวลาทำสัญญาขายฝาก ฉะนั้นผู้ขายฝากไม่สามารถไถ่ถอนคืนในเวลาที่กำหนดก็หมดโอกาสที่จะไถ่ทรัพย์คืน ทรัพย์สินที่ขายฝากหลุดเป็นกรรมสิทธิ์ของผู้ซื้อ นอกจากนี้ผู้รับซื้อฝากยังสามารถเรียกดอกเบี้ยและผลประโยชน์อื่น ๆ ได้มากที่สุดโดยไม่ผิดกฎหมาย ดังนั้นสัญญาชนิดนี้ทำให้ชาวนาไทยต้องสูญเสียกรรมสิทธิ์ในที่ดินจากการขายฝากให้กับนายทุนเป็นจำนวนมาก การไถ่หรือซื้อคืนอาจตกลงราคาไถ่คืนเป็นจำนวนมากน้อยเพียงใดก็ได้ กฎหมายห้ามมิให้ใช้สิทธิ์ไถ่ทรัพย์สินซึ่งขายฝากเมื่อกำหนดเวลาดังนี้
1. ถ้าเป็นอสังหาริมทรัพย์ 10 ปี นับตั้งแต่วันซื้อขาย
2. ถ้าเป็นสังหาริมทรัพย์ 3 ปี นับตั้งแต่วันซื้อขาย
4. การขายทอดตลาด คือ การซื้อขายที่มีประกาศโฆษณาให้ประชาชนมาทำการประมูลซื้อและสู้ราคากันโดยเปิดเผย เพื่อให้ได้ราคาสูงที่สุด เมื่อใดที่ผู้ทอดตลาดเห็นวาราคาซึ่งมีผู้สู้สูงสุดนั้นยับไม่สูงเพียงพอ ผู้ทอดตลาด มีสิทธิถอนทรัพย์สินนั้นจากการขายทอดตลาดได้ เมื่อใดผู้ทอดตลาดเห็นว่าราคาซึ่งมีผู้สูงสุดนั้นเพียงพอแล้ว ย่อมแสดงการตกลงขายได้โดยการเคาะไม้หรือด้วยกิริยาที่แสดงว่าตกลงขายให้ตามจารีตประเพณีของการขายทอดตลาด
3.2 สัญญาเช่าทรัพย์ เช่าซื้อ
1) สัญญาเช่าทรัพย์สิน คือ สัญญาซึ่งบุคคลหนึ่งเรียกว่า “ผู้ให้เช่า” ตกลงให้บุคคลอีกคนหนึ่งเรียกว่า “ผู้เช่า” ได้ใช้หรือได้รับประโยชน์ในทรัพย์สินอย่างใดอย่างหนึ่งชั่งระยะเวลาอันมีจำกัดและผู้เช่าตกลงจะให้ค่าเช่าเพื่อการนั้น
การเช่าสังหาริมทรัพย์ไม่จำเป็นต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือ แม้จะเป็นการเช่าสังหาริมทรัพย์ชนิดพิเศษ เช่น เรือกำปั่น เรือที่มีระวางตั้งแต่ระดับหกตันขึ้นไป เรือกลไฟ หรือเรือยนต์ที่มรระวางตั้งแต่ห้าตันขึ้นไป แพหรือสัตว์พาหนะ ก็ไม่ต้องมีหลักฐานการเช่าเป็นหนังสือแต่อย่างไร
การเช่าอสังหาริมทรัพย์ เช่น บ้าน ที่ดิน จะต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้ต้องรับผิด และถ้าเป็นการเช่าอสังหาริมทรัพย์เกินกว่าสามปีขึ้นไปหรือตลอดอายุของผู้เช่า หรือผู้ให้เช่าจะต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ มิฉะนั้นจะฟ้องร้องให้บังคับคดีได้เพียงสามปี เป็นต้น การเช่าอสังหาริมทรัพย์สัญญาจะมีผลเพียง 30 ปี
2) สัญญาเช่าซื้อ คือ สัญญาซึ่งเจ้าของเอาทรัพย์นั้นออกให้เช่าและให้คำมั่นว่าจะขายทรัพย์สินนั้น หรือว่าจะให้ทรัพย์นั้นตกเป็นสิทธิ์แก่ผู้เช่า โดยเงื่อนไขที่ผู้เช่าได้ใช้เงินเป็นจำนวนเท่านั้นเท่านี้คราว สัญญาเช่านี้จะต้องทำเป็นหนังสือมิฉะนั้นจะเป็นโมฆะ หมายความว่า คู่สัญญาต้องลงลายมือชื่อในสัญญาทั้งสองฝ่าย
ในกรณีที่ผิดนัดสองคราวติด ๆ กัน เจ้าของทรัพย์สินจะบอกเลิกสัญญาเสียก็ได้และบรรดาเงินที่ได้ใช้มาแล้วแต่ก่อนให้ริบเป็นของเจ้าของทรัพย์สินและเจ้าของทรัพย์สินก็ชอบที่จะกลับเข้าครอบครองทรัพย์สินนั้นได้ด้วย
3.3 สัญญาการกู้ยืมเงิน
การกู้ยืมเงิน คือ สัญญาซึ่งบุลคลหนึ่งเรียกว่า ผู้กู้ ได้ขอยืมเงินจำนวนหนึ่งตามที่ได้กำหนดไว้จากบุคคลอีกคนหนึ่งเรียกว่า ผู้ให้กู้ การกู้ยืมเงินกว่าห้าสิบบาทขึ้นไปต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือสัญญา ลงลายมือชื่อผู้กู้ยืมเป็นสำคัญ มิฉะนั้นจะฟ้องร้องบังคับคดีไม่ได้
สาระสำคัญของการกู้ยืมเงิน
1. ผู้ให้กู้ยืมจะต้องส่งมอบเงินให้แก่ผู้กู้ยืม เพื่อให้ใช้สอย และผู้ยืมตกลงว่าจะชำระเงินจำนวนเท่ากันโดยมีการชำระดอกเบี้ยหรือไม่มีก็ได้
2. การกู้ยืมเงินเกินกว่าห้าสิบบาทต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้กู้ยืมเงิน จึงจะฟ้องร้องให้บังคับคดีกันได้
3. การกู้ยืมเงินจากบุคคลทั่วไป ผู้ให้ยืมจะคิดดอกเบี้ยเกินอัตราร้อยละ 15 ต่อปีไม่ได้ แต่การกู้ยืมเงินจากสถาบันการเงินซึ่งได้แก่ ธนาคารพาณิชย์ บริษัทเงินทุน หรือสถาบันการเงินอื่น ๆ เหล่านี้ เรียกดอกเบี้ยเกินร้อยละ 15 ต่อปีได้ ตามที่ธนาคารแห่งประเทสไทยกำหนด
3.4 สัญญาค้ำประกัน จำนอง จำนำ
ในการกู้ยืมเงินเจ้าหนี้หรือผู้ให้ยืม มักจะต้องหาหลักประกันเพื่อความมั่นใจว่าจะต้องได้รับการชำระหนี้เงินก็ครบถ้วนแน่นอนพร้อมดอกเบี้ย ซึ่งเจ้าหนี้มักจะต้องให้มีผู้ค้ำประกัน เพราะเมื่อลูกหนี้ไม่ชำระหนี้ก็สามารถเรียกเอาจากผู้ค้ำประกันได้ การค้ำประกันแบ่งออก 2 ชนิด คือ
1. ประกันด้วยบุคคล หรือค้ำประกัน
2. ประกันด้วยทรัพย์ คือ จำนำ และจำนอง
1) สัญญาค้ำประกัน คือ สัญญาซึ่งบุคคลภายนอกคนหนึ่งเรียกว่า “ผู้ค้ำประกัน” ผูกพันตนต่อเจ้าหนี้คนหนึ่งเพื่อชำระหนี้ในเมื่อลูกหนี้ไม่ชำระหนี้นั้น
หน้าที่ของผู้ค้ำประกัน คือ เมื่อลูกหนี้ผิดนัดเมื่อใด เจ้าหนี้มีสิทธิเรียกฝห้ผู้ค้ำประกันชำระหนี้ได้เมื่อนั้น 2) สัญญาจำนอง คือ การที่บุคคลคนหนึ่งเรียกว่า “ผู้จำนอง” เอาอสังหาริมทรัพย์ของตน เช่น ที่ดิน หรือทรัพย์ที่กฎหมายอนุญาตให้จำนองได้ไปจดทะเบียนไว้กับบุคคลอีกคนหนึ่งเรียกว่า “ผู้รับจำนอง” เพื่อเป็นหลักประกันการชำระหนี้ ทั้งนี้โดยผู้จำนองไม่ต้องส่งมอบที่ดินหรือทรัพย์สินดังกล่าวนั้นให้แก่ผู้รับจำนอง สัญญาจำนองต้องทำเป็นหนังสือและนำไปจดทะเบียนต่อพนักงานเจ้าหน้าที่ที่มีอำนาจรับจดทะเบียนจำนองตามกฎหมาย
3) สัญญาจำนำ คือ การที่บุคคลหนึ่งเรียกว่า “ผู้จำนำ” นำสังหาริมทรัพย์สิ่งหนึ่งไปส่งมอบให้แก่บุคคลอีกคนหนึ่ง เรียกว่า “ผู้รับจำนำ” เพื่อประกันการชำระหนี้ที่ผู้จำนำเป็นหนี้ผู้รับจำนำ

กฎหมายอาญาที่เกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวัน
1. กฎหมายอาญา
กฎหมายอาญา เป็นกฎหมายมหาชนที่บัญญัติว่า การกระทำอย่างใดเป็นความผิด และกำหนดโทษที่จะลงแก่ผู้กระทำความผิดนั้น มีการบัญญัติไว้เป็นลายลักษณ์อักษรใช้บังคับเฉพาะการกระทำที่เกิดขึ้นในราชอาณาจักร ไม่มีผลย้อนหลัง และต้องมีการตีความและอุดช่องว่างแห่งกฎหมายที่ไม่เป็นผลร้ายต่อผู้ต้องหาหรือจำเลย นอกจากนี้ยังมีพระราชบัญญัติอื่น ๆ ที่ระบุโทษทางอาญาไว้ เช่น ยาเสพติดให้โทษ การพนัน จราจรทางบก ป่าไม้ อาวุธปืน ลิขสิทธิ์ เป็นต้น
2. ความมุ่งหมายของกฎหมายอาญา ได้แก่
1) ควบคุมความประพฤติของบุคคลให้อยู่ในสังคมด้วยความสงบเรียบร้อย
2) ปราบปรามอาชญากรรม
3) ป้องกันสังคม
4) แก้ไขผู้กระทำความผิด
5) ตอบแทนและชดใช้
6) กำจัดบุคคลร้ายให้พ้นไปจากสังคม
3. โทษทางอาญา กำหนดไว้ 5 ประการ คือ
1) ประหารชีวิต
2) จำคุก คือ การเอาตัวไปคุมขังไว้ในเรือนจำตามกำหนดเวลาที่ศาลพิพากษา
3) กักขัง ให้กักขังผู้ต้องโทษไว้ในสถานที่กักขังตามที่ศาลกำหนดที่มิใช้เรือนจำ ทั้งนี้เป็นการกักขังแทนค่าปรับ และกักขังแทนจำคุกระยะสั้น ทางปฏิบัติให้เอาตัวไปกักขังไว้ที่สถานีตำรวจ
4) ปรับ ผู้ต้องโทษปรับต้องชำระเงินตามที่กำหนดไว้ต่อศาล มิฉะนั้นต้องถูกยึดทรัพย์หรือถูกกักขังแทนค่าปรับ
5) ริบทรัพย์ ไดแก่ การริบทรัพย์สินตามพระราชบัญญัติอื่น เช่น ริบไม้เถื่อนตามพระราชบัญญัติป่าไม้ ริบทรัพย์ที่ผิดกำหมาย เช่น เฮโรอีน หรือทรัพย์ที่ไม่ผิดกำหมายแต่มีไว้เพื่อใช้หือได้ใช้เพื่อกระทำความผิด เช่น มีด หรือได้มาโดยการกระทำความผิด เช่น ลักทรัพย์ แต่ถ้าทรัพย์สินแปรสภาพแล้วจะริบไมได้ เช่น ลักไก่เอามาแกง เป็นต้น
4. ความมุ่งหมายในการลงโทษทางอาญา
1) ป้องกันมิให้ผู้กระทำผิดไปกระทำผิดขึ้นอีก ได้แก่ ประหารชีวิต จำคุกตลอดชีวิต
2) ป้องกันมิให้ผู้อื่นมาเอาเยี่ยงอย่าง ได้แก่ การลงโทษหนัก ดำเนินคดีอย่างรวดเร็วเปิดเผยในท้องที่ที่มีการกระทำผิด
3) ดัดนิสัยให้กลับตนเป็นคนดี เช่น การฝึกอบรมอาชีพ การรอลงอาญา เป็นต้น
4) ทดแทนแก่ผู้ได้รับความเสียหายและสังคม มิฉะนั้นผู้เสียกายอาจแก้แค้นเองอันเป็นปัญหาต่อไปอีก
5. การกระทำที่เป็นความผิดทางอาญา
การกระทำที่เป็นความผิดทางอาญามี 4 ประการ คือ
5.1 ต้องมีการกระทำ ซึ่งมี 5 ขั้นตอน คือ
1) คิด ยังไม่เป็นความผิด เพราะยังไม่มีการกระทำ
2) ตกลงใจกระทำ เป็นเรื่องของภายในจิตใจ เช่นเดียวกับความคิด ยังไม่เป็นความผิด
3) ตระเตรียม กฎหมายยังไม่เอาผิดเพราะยังไม่มีการกระทำ ยกเว้นการเตรียมการเพื่อปลงพรชนม์หรือเป็นกบฏ ซึ่งเป็นอันตรายต่อความมั่นคงของประเทศ
4) ลงมือกระทำ แต่กระทำไปไม่ตลอดหรือทำแล้วไม่บรรลุผล เรียกว่า พยายามกระทำผิดซึ่งมีโทษน้อยกว่าความผิดที่กระทำกระทำสำเร็จแล้ว คือ ต้องระวางโทษ 2 ใน 2 ของความผิดสำเร็จ
5) การกระทำ ผลสำเร็จของการกระทำเป็นองค์ประกอบของความผิด เช่น การฆ่าผู้อื่น หมายถึง ทำให้ผู้อื่นถึงแก่ความตาย แต่ถ้าไม่ตายจะมีความผิดฐานพยายามฆ่าเท่านั้น ซึ่งการพยายามกระทำความผิดนี้กฎหมายกำหนดโทษ 2 ใน 3 ของโทษที่กฎหมายกำหนดไว้สำหรับความผิดนั้น
5.2 การกระทำต้องมีกฎหมายบัญญัติว่าเป็นความผิดและกำหนดโทษไว้ ถ้าไม่มีกฎหมายบัญญัติว่าผิดก็ไม่มีโทษ เช่น การฆ่าตัวตาย
5.3 ต้องกระทำโดยเจตนา ซึ่งมี 2 ชนิด คือ ผู้กระทำมีความผิดฐานฆ่าคนตายโดยเจตนา เช่น ต้องการฆ่านาย ก. โดยการปาระเบิด และระเบิดถูกนาย ก. ตาย ผู้กระทำผิดมีความผิดฐานฆ่าคนตายโดยเจตนา ส่วนการกระทำที่ผู้กระทำสำนึกและเล็งเห็นผลจากการกระทำของตนได้ ก็ย่อมมีความผิดได้ แม้ว่าจะไม่ตั้งใจคือ ไม่เจตนา ในประเด็นที่กระทำโดยประมาทหรือบันดาลโทสะ กฎหมายจะกำหนดอัตราโทษต่ำกว่าการกระทำโดยเจตนา
5.4 ไม่มีเหตุเปลี่ยนแปลงความผิดหรือเหตุยกเว้นโทษ เช่น การกระทำเพื่อป้องกันตนเอง หรือการกระทำโดยความจำเป็น ซึ่งกฎหมายบัญญัติยกเว้นโทษให้แต่ตนการกระทำที่เป็นความผิดทางอาญาจะไม่มีกฎหมายบัญญัติยกเว้นให้

6. ลักษณะความผิดตามประมวลกฎหมายอาญา
ลักษณะความผิดตามประมวลกฎหมายอาญามี 12 ลักษณะ ดังนี้
6.1 ความผิดเกี่ยวกับความมั่นคงแห่งราชอาณาจักร เป็นความผิดที่ยอมความไม่ได้ ทั้งตัวการผู้พยายามกระทำ และสนับสนุน ได้แก่
1) ความผิดต่อองค์พระมหากษัตริย์ พระราชินี รัชทายาท ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ เช่น การประทุษร้าย หมิ่นประมาท
2) ความผิดต่อความมั่นคงของรัฐภายในราชอาณาจักร เช่น กบฏ ยุงยงให้ทหาร ตำรวจให้หนีราชการให้ละเลยไม่กระทำหน้าที่ ยุงยงให้ร่วมกันหยุดงาน เหยียดหยามประเทศ
3) ความผิดต่อความมั่นคงของรัฐภายนอกราชการอาณาจักร เช่น เปิดเผยความลับของประเทศ กระทำจารกรรม ทำการเพื่อประโยชน์ของรัฐต่างประเทศ
4) ความผิดต่อสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศ อันเป็นการเหยียดหยามประเทศนั้น ๆ หรือประทุษร้ายตัวแทนจองประเทศนั้น ๆ
6.2 ความผิดกเกี่ยวกับการปกครอง ยอมความไม่ได้ ได้แก่
1) ความผิดต่อเจ้าพนักงาน เช่น ดูหมิ่น แจ้งความเท็จ ต่อสู่ขัดขวาง ให้สินบน ฯลฯ
2) ความผิดต่อตำแหน่งหน้าที่ราชการ เช่น ทุจริต ปลอมเอกสาร เปิดเผยความลับของราชการ ละทิ้งหน้าที่ ฯลฯ
6.3 ความผิดเกี่ยวกับการยุติธรรม ยอมความไม่ได้ ได้แก่
1) ความผิดต่อเจ้าพนักงานในการยุติธรรม เช่น ให้สินบนตุลาการ ขัดขืนคำสั่งศาลให้ความเท็จ ทำลายพยานหลักฐาน ฯลฯ
2) ความผิดต่อตำแหน่งหน้าที่ในการยุติธรรม เช่น การช่วยเหลือผู้ต้องหา รับสินบน ปล่อยผู้ต้องหา ฯลฯ
6.4 ความผิดเกี่ยวกับศาสนา ยอมความไม่ได้ ได้แก่ การดูถูกดูหมิ่นศาสนา ปลอมตัวเป็นนักบวช
6.5 ความผิดเกี่ยวกับความสงบสุขของประชาชน ยอมความไม่ได้ ได้แก่ ซ่องโจร ก่อจราจล อั้งยี่ เป็นต้น
6.6 ความผิดเกี่ยวกับการก่อให้เกิดภยันอันตรายต่อประชาชน ยอมความไม่ได้ ได้แก่ การลอบวางเพลิง เกิดเพลิงไหม้โดยประมาท ตึกถล่ม ทำให้เกิดอันตรายต่อการคมนาคม เช่น กีดขวางทางรถไฟ ปลอมปนอาหาร ฯลฯ
6.7 ความผิดเกี่ยวกับการปลอมและแปลง ยอมความไม่ได้ ได้แก่
1) ความผิดเกี่ยวกับเงินตรา เช่น ปลอมธนบัตร
2) ความผิดเกี่ยวกับดวงตราแสตมป์ และตั๋ว เช่น ปลอมตราของหน่วยงานราชการ ปลอมแสตมป์ ปลอมตั๋วโดยสาร ฯลฯ
3) ความผิดเกี่ยวกับเอกสาร เช่น ปลอมเอกสาร ประทับตราปลอม ลงลายมือชื่อปลอม ใบรับรองปลอม ฯลฯ
6.8 ความผิดเกี่ยวกับการค้า ยอมความไม่ได้ เช่น เลียนหรือปลอมเครื่องหมายการค้าที่มีการจดทะเบียนไว้ จำหน่ายสินค้าปลอม โกงตาชั่ง ฯลฯ
6.9 ความผิดเกี่ยวกับเพศ เช่น ข่มขืนกระทำชำเรา ถ้ามิได้เกิดต่อหน้าธารกำนัลยอมความได้ ถ้ากระทำต่อเด็กอายุไม่เกิน 15 ปี ยินยอมหรือไม่ก็ตามหรือโทรมหญิงจาสาหัสหรือถึงแก่ความตายจะยอมความไม่ได้
6.10 ความผิดเกี่ยวกับชีวิตและร่างกาย ยอมความไม่ได้ ได้แก่
1) ความผิดต่อชีวิต เช่น ฆ่าผู้อื่น ฆ่าบุพการี ฆ่าเจ้าพนักงาน ฆ่าโดยไตร่ตรองไว้ก่อน โดยโหดร้ายทารุณ ฆ่าเพื่อปกปิดความผิด โทษถึงขั้นประหารชีวิต
2) ความผิดต่อร่างกาย เช่น การกระทำผิดฐานทำร้ายร่างกาย จนทำให้เกิดการทุพพลภาพ สูญเสียอวัยวะ จิตพิการอย่างติดตัว ฯลฯ
3) ความผิดฐานทำให้แท้งลูก
4) ความผิดฐานทอดทิ้งเด็ก คนป่วย คนชรา
6.11 ความผิดเกี่ยวกับเสรีภาพและชื่อเสียง ได้แก่
1) ความผิดต่อเสรีภาพ เช่น หน่วงเหนี่ยวกักขังทำให้สูญเสียเสรีภาพยอมความไม่ได้ จับตัวเรียกค่าไถ่ พรากเด็กอายุไม่เกิน 13 ปี และเกิน 13 ปี จากบิดามารดา ฯลฯ
2) ความผิดฐานเปิดเผยความลับ ยอมความไม่ได้ เช่น นำเอกสารของผู้อื่นไปเปิดเผย แพทย์ ทนายความ เปิดเผยความลับของตนไข้ ของลูกค้า ฯลฯ
3) ความผิดฐานหมิ่นประมาท ยอมความไม่ได้ ได้แก่ การใสร้ายผู้อื่น แต่ถ้ากระทำโดยสุจริต เช่น เพื่อความชอบธรรมไม่มีความผิดฐานหมิ่นประมาท
6.12 ความผิดเกี่ยวกับทรัพย์ ได้แก่
1) ความผิดฐานลักทรัพย์และวิ่งราวทรัพย์
2) ความผิดฐานกรรโชกทรัพย์ รีดเอาทรัพย์ ชิงทรัพย์ และปล้นทรัพย์
3) ความผิดฐานฉ้อโกง เช่น ทำให้ทรัพย์สินเสียหายเพื่อได้รับประโยชน์จากประกันภัยหลอกเอาทรัพย์สิน หลอกให้ทำลายเอกสารสิทธิ์ ฯลฯ
4) ความผิดฐานโกงเจ้าหนี้
5) คามผิดฐานยักยอก เช่น เบียดบังเอาทรัพย์ผู้อื่นมาเป็นของตน
6) ความผิดฐานทำให้เสียทรัพย์
7) ความผิดฐานทำให้เสียทรัพย์
8) ความผิดฐานบุกรุก
ความผิดลหุโทษ คือ ความผิดซึ่งต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 1 เดือน หรือปรับไม่เกิน 1,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ อันเป็นความผิดซึ่งมีโทษเบา การพยายามกระทำความผิดหรือผู้สนับสนุนในความผิดลหุโทษไม่ต้องรับโทษ ตัวอย่างความผิดลหุโทษ เช่น
1) ไม่ปฏิบัติตามคำสั่งเจ้าพนักงาน โดยไม่มีเหตุผลสมควร
2) ฉีกหรือทำลายประกาศของเจ้าพนักงานที่กระทำตามหน้าที่
3) เจ้าพนักงานถามชื่อและที่อยู่ไม่ยอมบอกหรือบอกเท็จ
4) ส่งเสียงดังอื้ออึง ทำให้ประชาชนเดือดร้อน โดยไม่มีเหตุผลอันสมควร
5) ยิงปืนในเมือง หมู่บ้าน ชุมชน
6) ทำการทารุณสัตว์
7) ไม่ช่วยเหลือเมื่อเจ้าพนักงานขอให้ช่วย
8) กีดขวางทางสาธารณะอันเป็นอุปสรรคต่อการจราจร
9) เปลือยหรือเปิดเผยร่างกาย หรือกระทำลามกต่อหน้าธารกำนัล
10) ทิ้งซากสัตว์ซึ่งเหม็นในหรือริมทางสาธารณะ
ฯลฯ

ความผิดทางอาญาที่ควรทราบ
1. การฆ่าผู้อื่นไม่ว่าจะกระทำโดยเจตนาหรือโดยประมาท เช่น การใช้ยาพิษ หรือการขับรถชน เป็นต้น ย่อมมีความผิดทางอาญา เว้นแต่จะพิสูจน์ได้ว่าเกิดจากสาเหตุสุดวิสัย หรือเป็นการป้องกันตัว ย่อมไม่มีความผิดตามกำหมาย
2. การทำร้ายผู้อื่นถึงบาดเจ็บ หรือไม่ถึงบาดเจ็บ หรือบาดเจ็บสาหัส หรือถึงแก่ความตาย ไม่ว่าจะกระทำโดยเจตนาหรือโดยประมาท ย่อมมีความผิดทางอาญา
3. การลักทรัพย์ของผู้อื่นโดยเจตนาทุจริต ย่อมมีความผิดตามกฎหมาย การลักทรัพย์ไม่จำต้องมีลักษณะแอบหรือลักลอบเอาทรัพย์ไป การเอาทรัพย์ของผู้อื่นไปต่อหน้าต่อตาก็มีความผิดฐานลักทรัพย์ ถ้าการลักทรัพย์ทำโดยฉกฉวยเอาซึ่งหน้า เรียกว่า “วิ่งราวทรัพย์” ถ้าการลักทรัพย์มีการใช้ เพื่อความสะดวกแก่การลักทรัพย์ เรียกว่า “ชิงทรัพย์” ผู้กระทำความผิดฐานชิงทรัพย์จะต้องระวางโทษสูงขึ้นกว่าผู้กระทำความผิดฐานวิ่งราวทรัพย์ ถ้าการชิงทรัพย์กระทำร่วมกันตั้งแต่ 3 คนขึ้นไป เรียกว่า “ปล้นทรัพย์” ผู้กระทำความผิดฐานปล้นทรัพย์จะต้องระวางโทษสูงขึ้นไปอีก
4. ผู้ที่ช่วยซ่อนเร้น ช่วยจำหน่าย ช่วยพาทรัพย์ที่ถูกลักมาเอาไปเสีย ซื้อ รับจำนำ หรือรับทรัพย์ที่ได้มาจากการลักทรัพย์ วิ่งราวทรัพย์ ชิงทรัพย์ ปล้นทรัพย์ รูดเอาทรัพย์ ฉ้อโกง ยักยอก หรือเจ้าพนักงานยักยอกทรัพย์ โดยรู้ว่าทรัพย์นั้นได้มาจากการกระทำผิด ย่อมมีความผิดฐานรับของโจร
5. ผู้ที่ครอบครองทรัพย์ซึ่งเป็นของผู้อื่นเป็นเจ้าของรวมอยู่ด้วยแล้วเบียดบังเอาทรัพย์ฯนเป็นของตนหรือบุคคลที่ 3 โดยทุจริต ย่อมมีความผิดฐานยักยอกทรัพย์
6. ผู้ที่ใส่ความผู้อื่นต่อบุคคลที่ 3 โดยประการที่จะทำให้ผู้อื่นนั้นเสียชื่อเสียง ถูกดูหมิ่นหรือถูกเกลียดชัง ย่อมมีความผิดฐานหมิ่นประมาท
7. ผู้ทอดทิ้งเด็กอายุไม่เกิน 9 ปีไว้ ณ ที่ใด เพื่อให้เด็กนั้นพ้นไปเสียจากตนโดยประการที่ทำให้เด็กนั้นปราศจากผู้ดุแล ย่อมมีความผิดฐานทอดทิ้งเด็ก
8. ผู้แสดงข้อความเท็จหรือปกปิดข้อความจริงอันควรบอกให้แจ้ว อันเป็นการหลอกลวงผู้อื่นโดยทุจริต และโดยการหลอกหลวงนั้นได้ไปซึ่งทรัพย์สินจากผู้ถูกหลอกลวงหรือบุคคลที่ 3 โยทุจริต ย่อมีความผิดฐานฉ้อโกง
9. ผู้ใดเข้าไปในที่ดินหรือบ้านของผู้อื่น และกระทำการอันเป็นการรบกวนการครอบครองของเจาโดยปกติสุข ย่อมมีความผิดฐานบุกรุก
10. ผู้ใดโดยปราศจากเหตุอันสมควร พรากเด็กอายุยังไม่เกิน 13 ปี ไปเสียจากบิดามารดาหรือผู้ปกครองหรือผู้ดุแล ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่ 1 ปีถึง 10 ปี และปรับตั้งแต่ 2,000 บาท ถึง 20,000 บาท
11. ผู้ใดพรากผู้เยาว์อายุต่ำกว่า 13 ปี แต่ยังไม่เกิน 18 ปีไปเสียจากบิดามารดา ผู้ปกครองหรือผู้ดูแล โดยผู้เยาว์นั้นไม่เต็มใจไปด้วย ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่ 6 เดือนถึง 7 ปี และปรับตั้งแต่ 1,000 บาท ถึง 1,400 บาท
12. ผู้ใดพรากผู้เยาว์อายุต่ำกว่า 13 ปี แต่ยังไม่เกิน 18 ปีไปเสียจากบิดามารดา ผู้ปกครองหรือผู้ดูแล เพื่อหากำไรหรือเพื่อการอนาจารโดยผู้เยาว์นั้นเต็มใจไปด้วย ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่ 6 เดือนถึง 7 ปี และปรับตั้งแต่ 1,000 บาท ถึง 1,400 บาท
13. หญิงใดทำให้ตนเองแท้งลูกหรือยอมให้ผู้อื่นทำให้ตนเองแท้งลูก ต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี หรือปรับไม่เกิน 6,000 บาท หรือทั้งทั้งปรับ
14. ผู้ใดทำให้หญิงแท้งลูกโดยหญิงนั้นยินยอม ย่อมมีความผิดต้องระวางโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปี หรือปรับไม่เกิน 10,000 บาท หรือทั้งทั้งปรับ เว้นแต่เป็นการกระทำของนายแพทย์ที่กระทำเพราะจำเป็นเพื่อสุขภาพของหญิงนั้น หรือหญิงตั้งครรภ์เพราะถูกชายอื่นซึ่งมิใช่สามีข่มขืนกระทำชำเรา